Τέχνες και χειροτεχνία: κλειδιά για την επιστημονική δημιουργικότητα

Δεν είναι πια μυστικό: οι τέχνες και οι χειροτεχνίες κάνουν καλούς επιστήμονες

Τι είναι αυτό αλήθεια που κάνει έναν επιστήμονα πιο επιτυχημένο στην πορεία της καριέρας του, από έναν άλλον; Το Πρόγραμμα Επιστήμονας (Scientist Project) μια διαχρονική μελέτη διαφορετικών επιστημόνων, αποκάλυψε ένα μυστικό που κανείς δεν θα μπορούσε να υποψιαστεί: τα χόμπι των τεχνών και της χειροτεχνίας.

Το 1958, η ψυχολόγος Bernice Eiduson, του πανεπιστημίου UCLA (California – USA) συγκέντρωσε σαράντα νέους επιστήμονες από την περιοχή του Los Angeles, οι οποίοι συμφώνησαν να υποβληθούν σε αναλύσεις ψυχοσύνθεσης και IQ tests, ανά πενταετία για αόριστο χρονικό διάστημα. Οι επιστήμονες συμφώνησαν επίσης σε συνεντεύξεις κατά τις οποίες θα απαντούσαν σχετικά με τις εργασιακές τους συνήθειες, τις προσδοκίες τους, τις επιτυχίες και αποτυχίες τους, τις πολιτιστικές δραστηριότητες κ.ο.κ. Επίσης συγκεντρώθηκαν στατιστικές που αφορούσαν τις δημοσιεύσεις τους και τις αναφορές τους.

Μέσα σε είκοσι χρόνια ήταν ξεκάθαρο ότι το Πρόγραμμα Επιστήμονας, θα μπορούσε πράγματι να αποκαλύψει τα μυστικά της μεγάλης επιστήμης. Μέχρι το 1978, τέσσερα μέλη της ομάδας είχαν κερδίσει το βραβείο Νόμπελ (μεταξύ των οποίων οι Linus Pauling & Richard Feynman) και δύο ακόμη είχαν προταθεί για το βραβείο αυτό αρκετές φορές. Ένδεκα άλλοι, εκλέχθηκαν στην Εθνική Ακαδημία Επιστημών. Με βάσει τις δημοσιεύσεις και αναφορές, οι υπόλοιποι επιστήμονες είχαν μια αρκετά μέτρια καριέρα. Κάποιοι μάλιστα απέτυχαν να συνεχίσουν την καριέρα του επιστήμονα και στράφηκαν σε μη ακαδημαϊκές θέσεις εργασίας. Συγκρίνοντας αυτές τις ομάδες, η Eiduson και οι ερευνητές της, είχαν ελπίδες να βρουν ενδείξεις για την επιστημονική επιτυχία.

Ωστόσο, η εξαγωγή αυτών των ενδείξεων από τα δεδομένα αποδείχθηκε δύσκολη. Μετά τον θάνατο της Eiduson στα μέσα της δεκαετίας του 80 αναλαμβάνουν το πρόγραμμα η Maurine Bernstein και ο γιός της Bob. Συμμετείχε και η ειδικός στατιστικών Helen Garnier. Η νέα ομάδα πραγματοποιεί κάθε δυνατή μεταβολή των διαφόρων ψυχολογικών &  IQ tests με ποικίλες παραμέτρους για την επιστημονική επιτυχία. Παρόλα αυτά έμειναν με άδεια χέρια. Αποδείχθηκε ότι οι πολύ επιτυχημένοι επιστήμονες, είναι δύσκολο να διαφοροποιηθούν ψυχολογικά από τους λιγότερο επιτυχημένους συναδέλφους τους.

Η ομάδα αποφασίζει να επιστρέψει στους επιστήμονες το 1988, σε μια νέα προσπάθεια, επικεντρώνοντας αυτή τη φορά στις πτυχές των τεχνών και της χειροτεχνίας, στις ψυχαγωγικές τους συνήθειες, στα τεχνικά και πνευματικά τους “εργαλεία” που χρησιμοποιούσαν για την επίλυση των επιστημονικών τους προβλημάτων. Αυτή τη φορά η στατιστικές είχαν σημαντικές διαφορές μεταξύ των πολύ επιτυχημένων και των μετρίων ή κάτω του μετρίου επιστημόνων. Οι βραβευθέντες με Νόμπελ και τα μέλη της Εθνικής Ακαδημίας ήταν πολύ πιο πιθανόν να:

• Να έχουν μια ή περισσότερες ενασχολήσεις (έως και δώδεκα) από τους λιγότερους επιτυχημένους συναδέλφους τους (εδώ φαίνεται ο Feynman που παίζει drums και ο Pauling, κιθάρα).
• Πιστεύουν ότι η γνώση της τέχνης, της ποίησης, της μουσικής κ.λπ. είναι μέρος και πακέτο της ύπαρξης του εκπαιδευόμενου επιστήμονα.
• Αναφέρουν τους τρόπους με τους οποίους οι ενασχολήσεις τους, προώθησαν το επιστημονικό τους έργο και
• Να χρησιμοποιούν ένα πολύ ευρύτερο φάσμα πνευματικών “εργαλείων” για την επίλυση προβλημάτων, από τους λιγότερο επιτυχημένους συναδέλφους τους, που συμπεριλαμβάνουν τις διαφορετικές μορφές οπτικής απεικόνισης, λεκτικής και γραπτής, διαγραμμάτων και ούτω καθεξής.

Αυτή η τελευταία διαπίστωση απασχόλησε τους ερευνητές ιδιαίτερα. Όσο πιο πολλά πνευματικά “εργαλεία” χρησιμοποιούν οι επιστήμονες, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα να είναι ασυνήθιστα επιτυχημένοι. Ο αριθμός, ο τύπος και η ποικιλία των πνευματικών εργαλείων που χρησιμοποίησαν οι επιστήμονες συσχετιζόταν με τα χόμπι τους. Οι ποιητές για παράδειγμα τείνουν να είναι λεκτικοί στοχαστές, οι ζωγράφοι και οι μουσικοί τείνουν να είναι οπτικοί στοχαστές. Οι γλύπτες τείνουν να είναι κιναισθητικοί στοχαστές και όσοι απολαμβάνουν τις ηλεκτρονικές ενασχολήσεις τείνουν να χρησιμοποιούν το ευρύτερο φάσμα πνευματικών εργαλείων, ίσως εξαιτίας της ανάγκης ερμήνευσης των αφηρημένων διαγραμμάτων μέσω χειρωνακτικών δεξιοτήτων σε τρισδιάστατες, λειτουργικές συσκευές.

Αυτά τα αποτελέσματα συσχέτισης των ενασχολήσεων, συνδέονται περαιτέρω με τον χρόνο διαχείρισης πρακτικών μεταξύ των διαφορετικών ομάδων επιστημόνων. Οι πολύ επιτυχημένοι επιστήμονες, ισχυρίστηκαν ότι ήταν τεμπέληδες αν και είχαν δουλέψει πολλές ώρες, επειδή εκτίμησαν τη χαλάρωση ως τρόπο ανανέωσης του μυαλού τους. Επίσης, περιόρισαν τον χρόνο που αφιέρωναν σε προγράμματα που δεν είχαν ελπίδα, προτού γυρίσουν σε κάτι πιο ελπιδοφόρο. Οι επιτυχημένοι επιστήμονες τείνουν να έχουν περισσότερα προγράμματα, μικρότερης διάρκειας και μεγαλύτερης ποικιλίας από τους λιγότερο επιτυχημένους συναδέλφους τους.

Αντίθετα, σχεδόν όλοι, οι λιγότερο επιτυχημένοι επιστήμονες πίστευαν ότι αν περάσουν περισσότερο χρόνο στο εργαστήριο και στο πρόγραμμα τους, το οποίο συνήθως ήταν ένα και μοναδικό, θα ήταν πιο επιτυχημένοι. Συνεπώς, ανέλαβαν σημαντικά λιγότερα έργα, σε όλη την πορεία της καριέρας τους, από τους επιτυχημένους συναδέλφους τους. Επιπλέον, οι λιγότερο επιτυχημένοι επιστήμονες είχαν τις λιγότερες ενασχολήσεις και εξέφρασαν την άποψη ότι αυτές οι ενασχολήσεις τους τρώνε πολύτιμο χρόνο και ενέργεια, εις βάρος του επιστημονικού τους στόχου.

Ο τρόπος επίσης, με το οποίο οι επιστήμονες αντιλαμβανόταν τις ενασχολήσεις τους, αποδείχθηκαν κρίσιμες. Υπάρχει διαφορά μεταξύ της πολυμάθειας (η οποία κυριαρχεί στη γνώση και τις δεξιότητες πολλών αντικειμένων)  και του ερασιτέχνη (που τσαλαβουτάει χωρίς βάθος σε πολλούς τομείς). Υπάρχει επίσης διαφορά μεταξύ του να μαθαίνει κανείς πολλά ασύνδετα πράγματα και του να αντιλαμβάνεται την σύνδεση μεταξύ πολλών πραγμάτων. Η επιστημονική δημιουργικότητα δεν εξαρτάται μόνον από μια καλολαδωμένη φαντασία που συνδυάζεται με τις συνήθειες της σκληρής δουλειάς, αλλά κυρίως από την ικανότητα να ενσωματώνει με τρόπο λειτουργικό, ένα ευρύτερο φάσμα ιδεών, εννοιών και δεξιοτήτων από το συνηθισμένο.

Σκεφτείτε το εξής: για πολλού βιοφυσικούς του 19^ου αιώνα, υπήρξε μια άμεση συσχέτιση μεταξύ του αριθμού των ενασχολήσεων τους και το εύρος των ανακαλύψεων που έκαναν (Cranefield). Ο Helmholtz (Γερμανός επιστήμονας και φιλόσοφος), για παράδειγμα, έπαιζε πιάνο τον ελεύθερο χρόνο του και πρωτοστάτησε στη βιοφυσική μελέτη της μουσικής, εφαρμόζοντας τις γνώσεις του τόσο για τη φυσική (αντηχεία) όσο και για την ψυχολογία (αντίληψη της αρμονίας).  Ομοίως ο  Charles Darwin  συνέδεσε άριστα τα ποικίλα ενδιαφέροντά του στην γεωγραφία, γεωλογία, παλαιοντολογία και οικονομικά στην εξερεύνηση της θεωρίας την εξέλιξης από φυσική επιλογή (Gruber).

Ο ιστορικός επιστημών Howard Gruber, απεκάλεσε αυτό και άλλους γόνιμους συνδυασμούς ενασχολήσεων και επαγγελμάτων  “δίκτυα επιχειρήσεων”. Ο φιλόσοφος John Dewey τους απεκάλεσε “ολοκληρωμένα σύνολα δραστηριοτήτων” (Root – Bernstein, 1989). Ανεξάρτητα από το όρο που χρησιμοποιείται, σημαίνει το ίδιο πράγμα. Οι δημιουργικοί άνθρωποι βρίσκουν τρόπους ενσωμάτωσης ασυνήθιστων ποσών από αυτά που γνωρίζουν. Οι επαγγελματικές τους και προσωπικές τους δραστηριότητες συνεργάζονται, αντί να ανταγωνίζονται.

Στην πραγματικότητα ο ιστορικός της πολυμάθειας Minor Mayers υποστήριξε ότι η δημιουργία είναι εγγενώς συνδυαστική. Όσο πιο ποικιλόμορφη γνώση κατανοεί κανείς και ενεργά αντιπαραβάλλει, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα εύρεσης χρήσιμων και καινοτόμων συνδυασμών. Το Πρόγραμμα Επιστήμονας, απέδειξε ότι οι τέχνες και οι τεχνικές είναι βασικές συνιστώσες σε αυτό το δημιουργικό μίγμα.

Βιβλιογραφία:

• Cranefield, P. (1966) Τhe Philosophical and Cultural Interests of the Biophysics Movement of 1847. Journal of the History of Medicine 21, 1-7.
• Dewey, J. (1934) Art as Experience. New York: Balch.
• Eiduson B. (1962) Scientists: Their Psychological World. New York: Basic Books.
• Root-Bernstein, R.S. (1989) Discovering. Cambridge, M. A.: Harvard University Press.
• Root Bernstein, R.S., Bernstein, M., Garnier, H.W. (1993) Identification of scientists making long-term, high-impact contributions, with notes on their methods of working. Creativity Research Journal 6: 329-343.
• Root Bernstein, R.S., Bernstein, M., Garnier, H.W. (1995) Correlations between avocations, scientific style, and professional impact of thirty eight scientists of the Eiduson Study, Creativity Research Journal 8, 115 137.
• Michele and Robert Root-Bernstein